Spelling & Uitspraak

Spelling   ***   Met of zonder puntjes?   ***   Lettertekens   ***   Uitspraak

Spelling

Bij het familieonderzoek is van veel verschillende spellingen van de achternaam uitgegaan, teneinde geen familieverbanden over het hoofd te zien:

von
van
de
M e
a
ä
ij
y
i
j
e
n
r
rn
ren
rs
f
v
w
e
ä
l dt
d
t

De varianten per letter komen in verschillende combinaties voor, al naar gelang het land en de tijd waarin c.q. de persoon door wie de familienaam wordt gedragen.

La Liberté Freiburg 11 mei 1968

Essentieel is dat de naam uit drie lettergrepen bestaat. Het geslacht Von Merveldt uit Münster en het daaraan verwante Koerlandse geslacht Von Meerfeldt vallen dus buiten het onderzoek (zie ook Spelfouten). Ook de Nederlandse familie (Van Zuylen van) Nyeveld en de Vinkeveens plaats Muyeveld vallen er buiten.

Hier wordt zoveel mogelijk voor de door de bevoegde instanties aangehouden spelling gekozen, onder de erkenning dat deze pas vanaf het begin van de negentiende eeuw nauwkeurig wordt, dankzij de invoering van de Burgerlijke Stand in de meeste Europese staten. In Nederland bijvoorbeeld voert de Bataafse regering pas in 1804 de eerste officiële uniforme Spelling-Siegenbeek in.

In Duitse originelen staat het tussenvoegsel “von” bij de naam, terwijl “de” in Franse geschriften wordt gebruikt. Zo schrijft de Zweedse koning Gustaaf III aan de Comte de Meijerfeldt. In Zweedse wapenbriefen en andere documenten ontbreekt een tussenvoegsel. Bij de leden van de familie is het beeld ongeveer gelijk: zij gebruiken het tussenvoegsel in het Duits en Frans, maar niet in het Zweeds. Hier wordt van de verzweedsing van voornamen en de achternaam afgezien en blijft het tussenvoegsel “von” staan. Sinds de invoering van de Burgerlijke Stand in de nadagen van Napoleon gebruikt de Nederlandse familie ook “von“. .

Wisselingen van tussenvoegsel doen zich vaker voor. Een bekend voorbeeld is de naam van de Oostenrijkse politicus Van der Bellen. In 1673 emigreerde deze familie vanuit de Spaanse Nederlanden naar Pskov in het Russische Rijk en werd in de adelstand verheven met de naam von der Bellen, maar in de hoop aan vervolging tijdens de Russische revolutie te ontkomen werd in 1919 snel het oude Nederlandse van hersteld.

De verschillen tussen de laatste letters d, dt en t behoeft hier geen betoog, omdat de klank identiek is.

Hetzelfde geldt voor de middelste letters f en v.

Het klankverschil tussen de n en r is daarentegen wel groot. Het beeldverschil is in de oude en hedendaagse handschriften niet zo groot. Een schrijf- of leesfout of -slordigheid is snel gemaakt.

Met of zonder puntjes?

In de familienaam wordt zowel de ij als de y aangetroffen. In het Zweeds komen de i of de j ook wel afzonderlijk voor. De klank is in alle varianten identiek omdat er een e voor staat.

In het Zweeds en Nederlands wordt de naam oorspronkelijk en nog steeds in meerderheid met een ij geschreven. Ook in het Middelduits (zeker rondom Hannover) wordt de ij gebruikt, bijvoorbeeld voor de functionaris meijer. De ij is in het Duits geleidelijk vervangen door ÿ en tenslotte de y, maar zelfs toen bleef het een ‘Lehn- oder Fremdwort’, waarbij de klank overigens vaker ü dan i is (denk aan: die Olympische Spiele). Desondanks is de schrijfwijze Meyer in Duitsland nu overheersend.

De Nederlandse spelling-Siegenbeek uit 1804 bestempelt de y (i-grec, ypsilon) tot vreemd (Grieks-Latijn) letterteken, dat aan de Nederlandse taal niet eigen is. Alleen de ij behoort te worden gebezigd en dat is in de vele spellingshervormingen nadien nooit gewijzigd. Dat zal verklaren waarom de naam in de negentiende eeuw consequent met een ij wordt geschreven, zowel in de Burgelijke Stand als door de familieleden zelf. De onmiskenbaar Ierse familienaam Kennedy – de achternaam van de vrouw van de eerste Hendrik (N.3) – is vernederlandst tot Kennedij.

In de Nederlandse familie is na 1900 de y komen opzetten. Tot op de dag van vandaag komt zowel de ij als de y voor. Hoe heeft dat kunnen gebeuren? Een eerste verklaring is dat in de handgeschreven overheidsregisters het onderscheid niet zo scherp blijkt te zijn, zelfs niet met goede kennis van de paleografie. De i en j worden meestal aan elkaar geschreven. Er boven staat of duidelijk ..  (puntjes) òf minder duidelijk ~ (tilde), zoals destijds bij de u gebruikelijk was ter onderscheiding van de v.

Op het moment dat de eerste typemachines bij de Burgerlijke Stand hun intrede doen, wordt het een duidelijke ij, maar gaat het overgrote deel van de fami­lieleden in alle takken na 1900 geleidelijk een y in de fami­lienaam schrijven. De reden ­van deze ommezwaai is niet bekend. De laat­ste jaren gebruikt de meerderheid weer de ij, vaak na bestudering van het paspoort of Bevolkingsregister, al dan niet vanwege de hier gelezen teksten.

In dit verhaal wordt de ij aangehouden, omdat deze in Zweden, Pommeren en Nederland overheerst, zeker in de officiële bronnen. De y is goed verdedigbaar en van familieleden die daar aan gehecht zijn of geen paspoortproblemen willen krijgen wordt niet verwacht over te stappen, in de hoop dat zij evenmin verwachten hun y aan te treffen in de hier gebruikte genealogieën en foto-onderschriften.

Lettertekens

In het onderzoek naar de familiegeschiedenis is veel gebruik gemaakt van handgeschreven bronnen van vóór 1800. Dat vereist de nodige paleografische kennis, omdat de letters behoorlijk anders worden geschreven. Hieronder volgt het alfabetische overzicht:

IMG_0495
In uitzonderlijke gevallen moest een niet-Latijnse schrijfwijze worden ontcijferd. Hieronder een rijtje voorbeelden van Meyenfeldt:

Grieks: μ ε y ε ν φ ε λ δ τ
Cyrillisch: м e y e н φ e л д т
Hebreews: מ י  נ ף  ל ד ת     
Arabisch: م  ي  ن ف  ل د ت    

Uitspraak

Afzonderlijke aandacht is nodig voor de juiste uitspraak van de achternaam, zowel in Nederland als daarbuiten. In Nederland geven von, de y, de f en de dt soms aanleiding de familienaam dan ook maar Duits uit te spreken als Mayenfeldt. Dat doet zich zelfs voor bij de ij, maar deels om een andere reden: de plattere uitspraak ai boekt in Nederland terreinwinst (“Sai hout fan mai”). Of het nu Duits of plat is, de Nederlandse familieleden zijn het er wel over eens dat het pijn aan de oren doet.

In het buitenland zijn er daarnaast problemen met de uitspraak van de ij. De j wordt vaak als aparte letter gezien en met name in het Engels als z uitgesproken. Dan wordt het dus Maizjenfelt. Familieleden hebben wel eens hun vlucht gemist als ze op die manier werden omgeroepen. 

Als de kans zich aan dient is het handig de fonetische spelling te geven volgens de International Phonetic Alphabet: [mɛiənfɛlt].

Terug   ***   Verder