1.3.6. Oponthoud in Litouwen

Missies in Litouwen van Johan August, met Karel XII en van Carl Fredrik

Johan August Meijerfeldt blijft in Polangen de bezit­tingen van Sapieha in Neder-Litouwen beschermen. Op 15 oktober 1701 komt koning Karel XII met maar weinig begeleiders naar hem toe en gebiedt ieder zijn aanwezigheid geheim te houden. Hij vraagt Johan August hem te vergezellen naar het Poolse monnikenklooster Repsin. De prior van het klooster ontvangt de Zweedse officier met zijn onbekende metgezel en wenst hen de gezondheid van de koning van Zweden toe. Zonder zijn identiteit bloot te geven vertrekt Karel XII na een kort bezoek en reist via Polangen noordwaarts naar zijn hoofdkwartier in Würgen (Virga) in Koerland terug. (1)

Eind oktober hoort Johan August dat vlakbij in Rosienie een landdag georganiseerd wordt door de adel die op de hand van Augustus en Oginski is. Hij laat een open brief rondgaan dat de betrokken  landgoederen moeten rekenen op inkwartiering van 3.000 man Zweedse cavalerie. Johan August kan zijn koning schrijven dat de landdag zonder anti-Zweedse besluiten of uitspraken eindigt.

Op 15 november ontvangt Johan August weer een brief van de koning. Zijn verzoek om meer troepen tot steun van Sapieha wordt ingewilligd met 100 dragonders. Dat geldt ook voor zijn voorstel om Sapieha’s bezittingen niet alleen te beschermen, maar  daarvoor een actieve bijdrage aan de onttroning van Augustus II terug te verlangen. (2) In dezelfde brief wordt hij met zijn 200 ruiters benoemd tot overste in het cavalerieregiment Åbo en Björneborg. Dit Finse regiment was in 1700 naar Lijfland overgestoken om onder Welling aan de Grote Noordse Oorlog mee te doen. Op 27 november heeft Johan August met majoor Siegrot en 160 man een schermutseling met het vliegende korps van Oginski. Aanvoerder Duleffsky en 30 van zijn manschappen vinden de dood en de overige 220 man vlucht met achterlating van veel bagage. (3)

Eind november ontvangt de koning een brief van Johan August dat Sapieha aandringt om Oginski snel te verslaan en besluit terstond op 1 december met 400 man per slede uit het hoofdkwartier te vertrekken. Onderweg haalt hij kolonel Hummerhielm met zijn  detachement op en ontmoet Johan August volgens afspraak in Calivaria. Daar bereikt hen het bericht dat de vijand in Skudy is, maar bij aankomst blijkt deze naar Triksel verdwenen. Karel XII laat de infanterie achter om meer snelheid te kunnen maken en hoort in Tirksel dat de vijand 22 kilometer zuidwaarts naar Trysky (Tryškiai) is gegaan, maar ook daar blijkt ze tijdig gevlucht.

Karel XII besluit de mannen van Hummerhielm en Meijerfeldt even op adem te laten komen. Ze worden bij de burgers ingekwartierd en mogen hun gevechtstenue uittrekken. De koning slaapt in het fort. ‘s-Nachts sluipen 6000 Oginski’s binnen en steken  huizen in brand, maar de overrompelde Zweden weten zich snel in de kleren te hijsen en aanvallers te verjagen. Het scheelt weinig of de Zweedse veldtocht eindigt hier.

Op 6 december rijdt Johan August met de Zweedse troepen 22 kilometer naar Lubinski, waar Oginski veel gewonden heeft achtergelaten, de volgende dag 8 kilometer naar Uzwetta (Użventis), de achtergebleven Zweedse infanterie per slee uit Skadi aankomt en 8 december naar Kelm (Kelmé) waar het slot wordt geplunderd en geruïneerd. Na een pauze gaat het op 10 december 17 kilometer oostwaarts naar Suttowiani (Tytuvenai) en de volgende dag 22 kilometer naar Grynkiski (Grinkiškis). Op 13 december gaat het naar Kyedum, waar enkele dagen halt wordt gehouden om inlichtingen over de vijand in te winnen. In deze stad woont Karel XII met Johan August een Lutherse kerkdienst bij.

Op 18 december wordt de mars voortgezet en in een dorpje horen ze dat Oginski in Kovno (Kaunas, Kauen) zit. Karel XII doet er alles aan om zijn komst geheim te houden, maar omdat de rivier de Njemen niet meer bevroren is en maar één praam voor de oversteek beschikbaar is, kan de vijand zich naar Wilna (Vilnius)  terugtrekken. Karel XII blijft nog wat dagen in Kovno en ziet het zinloze van de achtervolging in.

De koning aanvaard de lange reis terug naar het hoofdkwartier in Würgen, waar hij Eerste Kerstdag arriveert. (4) Hummerhielm krijgt het commando in Kovno en Johan August krijgt 1300 man mee westwaarts naar Jürburg (Jurbarkas, Georgsburg) aan de Njemen. Op 4 januari 1702 brengt hij rapport aan de koning uit. (5)

Johan August keert tenslotte ook terug naar het hoofdkwartier. Daar bevordert de koning hem tot kolonel van het cavalerieregiment van Åbo en Björneborg, om de al een jaar daarvoor door de Russen krijgsgevangen gemaakte Gustaf Eneskjöld te vervangen. De laatste zal in 1708 gelukkig uitgewisseld worden en zijn dan vacante baan terugkrijgen. Dit geluk zal hem maar kort gegund zijn vanwege zijn krijgsgevangenschap bij Poltava, ditmaal tot diens dood. (6)

Het oponthoud in Litouwen is te verklaren uit het feit dat Karel XII op aandrang van de grootmachten Holland en Engeland serieus onderhandelt met Augustus II de Sterke. De voorwaarden over en weer blijken echter onoverbrugbaar. Door de bekende chaos in de Poolse Landdag is er geen uitzicht op een vreedzame wisseling van de Poolse troon. De Zweedse koning ziet een militaire inval in Polen als zijn enige alternatief.

 

1. M. Ranft, “Die Merkwürdige Lebensgeschichte derer vier berümten Schwedischen Feldmarschalle, Grafen Rehnschild, Steenbock, Meyerfeld und Dücker”, Leipzig 1753, pag. 280.
2. E. Carlson, “Sveriges Historia under Karl den tolfdes regering”, Stockholm 1910, deel 7, pag. 43. C. von Rosen, “Bidrag till kännedom om de händelser, som närmast föregingo svensk stormaktväldets fall”, Stockholm 1936, deel 1, pag. 19.
3. Dit gevecht leidt tot zijn eerste vermelding in de Hollandse (Franstalige) voorloper van een krant Gazette de Leyde of Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits d.d. 29-12-1701. Verder C.G. Rehnskiöld, “Anteckningar och dagböcker”, Karolinska Krigares Dagböcker deel 9, Lund 1913, pag. 6. en Chr. Kelch, “Liefländische Historia 2, Continuation 1690 bis 1707”, Dorpat 1875, pag. 249.
4. G. Adlerfeld,, “Histoire Militaire de Charles XII, Roi de Suède”, Amsterdam 1740, deel 1, pag. 254. M. Ranft, ibidem .
5. J.J. Nordberg, “Konung Carl den XII:tes historia”, Stockholm 1740, deel 1, pag. 193-194. G. Jonasson, “Karl XII:s Polskapolitik 1702-1703”, Studia Historica Upsaliensa deel 27, pag. 13-14. H.E. Uddgren, pag. 225.
6. E. Brunner, “Carolus Rex, Karl XII – hans liv i sanning återberättat”, 2005, biografische roman, pag. 197, noemt hem al bij de verwikkelingen in Riga kolonel. Nilsson wijst er op dat de wapenbrief  zijn promotie op 18 februari 1702 dateert. Ook Elgenstierna noemt deze datum.