1.9.1. Het Anjala-verbond

Na tien jaar van defensieve manoeuvres van Johan August Meijerfeldt jr aan de Fins-Russische grens arriveert de Zweedse koning Gustaaf III zelf op 8 juni 1788 bij Borgå (Porvoo), een kustplaats tussen Helsingfors en Lovisa. Hij verklaart de oorlog aan tsarina Catharina de Grote van Rusland vanwege een grensincident, al dan niet in scène gezet. Hij geeft opdracht op drie fronten op te rukken: het noordelijk leger onder Meijerfeldt, het zuidelijk leger onder generaal-majoor baron Carl Gustav Armfelt en de vloot onder zijn broer hertog Karel, de jeugdliefde van Brita Horn.

De vloot heeft weinig succes, maar de legers aanvankelijk wel. Meijerfeldt staat aan het hoofd van een brigade van 3.600 man, bestaande uit twee bataljons van de Lijfgarde, drie bataljons van het Lijfregiment van de Koningin-Moeder en één bataljon van de regimenten van Stackelberg, van Nerike en Vermland, van Elfsborg en van Nyland. Vanuit Helsingfors voert hij een overrompelende opmars uit op weg naar de Russische vesting Frederikshamn (Hamina).

Eind juli moet Meijerfeldt in Forsby halt houden totdat de belegeringsartillerie met jagers van het bataljon Kymmenegård zich met hem kunnen verenigen. Zijn brigade is nu 4.500 man sterk en op 6 augustus gaat hij voort naar Lovisa.  Tekorten in uitrusting, ammunitie en voorraden en onvoldoende samenhang en voorbereiding in de hoogste krijgslagen dwingen Meijerfeldt daar wederom halt te houden. Hij uit zijn misnoegen over de onvoldoende en nalatige uit­rusting van het Zweedse leger op krachtige wijze. Hij zou bij deze gelegenheid – zoals hij wel vaker deed – met zijn ontslag hebben gedreigd. (1)

Een veel ernstiger kwestie noodzaakt hem de grens niet over te steken maar noordelijk af te buigen naar de koning in Anjala, waar hij op 12 augustus aankomt. Door een veelheid van oorzaken weigert een groep Zweedse officieren de grens over te steken. De groep had een note verbale opgesteld, die Armfelt ook had getekend.  Officier Jägerhorn had het document naar Catharina de Grote gebracht en toen hij haar schriftelijk antwoord terugbracht haar mondelinge condities verzwegen. Gustaaf III leest met grote ergenis de note verbale en vraagt van alle officieren een verklaring om tot de laatste man te vechten. Als tegenreactie ondertekenen 113 officieren het zogenaamde Anjala-verbond.

Meijerfeldt tekent niet. Hij staat weliswaar afstandelijk en kritisch ten opzichte van de buitenlandpolitiek van de koning, maar staat geheel vreemd tegenover de rebellie over de grens en de  onafhankelijkheidswens van Finland. In de binnenlandse politiek steunt hij de autocratische lijn van de koning en windt zich op over de protesterende Rijksdag.

Armfelt krijgt op zijn eigen verzoek ontslag als bevelhebber vanwege zijn “zwakke gezondheid”. Op 13 augustus volgt de benoeming van Meijerfeldt tot enig bevelhebber van de Zweedse legers. De twee generaals worden overigens als elkaars gelijken gezien, in militair inzicht, verstand en evenwichtigheid. (2)

Johan August krijgt opdracht twee regimenten gereed te houden om eventueel rumoer om het ontslag van Armfeldt de kop in te drukken. Dit blijkt onnodig. Nog op 3 september drukt hij aan de koning de hoop uit dat de afvalligen hun verplichtingen alsnog nakomen. Ook de koning neemt een afwachtende houding aan. (3)

In de laatste dagen van 1788 weet generaal Meijerfeldt beslag te leggen op een voorraad van ongeveer 1.500 manifesten van het Anjala-verbond, gestuurd vanuit Rusland. Hij laat de papieren door zijn scherprechters op een schavot verbranden en vaardigt een waarschuwing uit aan zijn soldaten om zich niet door de verraders te laten misleiden. Dat hij op oppositie rekent blijkt uit de formulering van zijn waarschuwing, waarin het gaat om strijd tegen de Russen, waar ook in het land. Het woord ‘grens’ wordt zorgvuldig vermeden. (4)

De koning is zeer ingenomen met Meijerfeldt’s maatregelen. In een brief van 25 november schrijft hij over zijn militaire verrichtingen: (5)

pour vous marquer mon parfait contentement sur la conduite noble et ferme que vous avez tenu pendant tout le temps que vous avez commandé les troupes d’Anjala, et surtout de la fermeté avec laquelle vous avez persisté à ne pas quitter le poste de Högfors, dans un temps où les gens les plus fermes balancèrent.

De generaal antwoordt dat zijn handelwijze meer door militaire dan door juridische argumenten was ingegeven. (6)

De koning acht de fase van dreigementen voorbij en voelt zich geruggensteund door de publieke opinie, die de geheime onderhandelingen met de Russen sterk veroordeelt. In een brief van 1 december ontvouwt hij zijn instructies, die tot een snelle en geheime arrestatie van de meest schuldigen moet leiden. (7)

La nation entière demande vengeance, mais au milieu de ces cris elle sail aussi distinguer les officicrs généreaux, qui, comme vous, mr. le comte, sont restés fidèles à leur devoir.

Meijerfeldt, die het hoofdkwartier op 11 december in Lovisa heeft opgeslagen, antwoordt op 21 december in voorzichtige bewoordingen. De verraders zijn of op reis of bij hun regiment, waar zij een onderlinge wapenbroederschap hebben gesloten om elkaar op leven en dood te verdedigen. Hij stelt voor het Kerstfeest voorbij te laten gaan, omdat in die tijd de officieren bij hun chefs zouden zijn verzameld. 

Op Eerste Kerstdag schrijft de koning dat hij in Finland een klein comité gevormd wil zien. Naast Meijerfeldt zouden daarin Platen, Klingspor en De Clercker moeten plaatsnemen. Dit comité moet niet alleen deze kwestie afhandelen, maar ook de voorraden voedsel en artillerie klaarmaken voor de komende zomerveldtocht tegen Rusland. (8)

Op 2 januari 1789 meldt Meijerfeldt aan de koning dat hij 7 januari, 8.00 uur ’s ochtends, heeft bestemd voor de arrestatie. Van de arrestatie-eenheid heeft iedere officier slechts één onderofficier bij zich (of een korporaal als de naast-ondergeschikte niet betrouwbaar is) en drie soldaten. Om geen opzien te baren luidt de opdracht van de eenheid officieel het ophalen van monteringsstukken uit Åbo (Turku). De samenzweerders worden allen gegrepen en per schip naar Zweden gevoerd om voor de krijgsraad te verschijnen. 

Rond 19 januari stelt Meijerfeldt een verklaring op en laat deze onder de troepen circuleren om uitleg te geven over de arrestaties. De koning is daar erg tevreden mee. Hij laat ook nog eens 140 exemplaren van een koninklijke boodschap verschepen, waarin hij zelf een soortgelijke verklaring omtrent de arrestaties aflegt. Meijerfeldt verzorgt de distributie naar de officieren. (9)

Op 9 februari 1789 krijgt Johan August Meijerfeldt het bevel over het hele Finse leger, omdat hertog Karel – de broer van de koning – geen kans ziet vanuit Stockholm over te komen.

Axel Fredrik Meijerfeldt krijgt samen met baron Åkerhjelm en kornet Aminof op 17 februari wachtdienst zonder aflossing op Fredrikshof. Zij mogen geen vragen beantwoorden over wat er op Fredrikshof gebeurt. Dit koninklijk paleis in Stockholm dient in die periode als gevangenis voor de gearresteerden van het Anjala-verbond en oppositionele leden in de Rijksdag. Die dag wordt de 70-jarige oppositieleider Axel von Fersen sr samen met 20 anderen opgesloten. De dragonders horen dat er 24 keer met scherp wordt geschoten, maar de gevangen worden niet geëxecuteerd. (10)

Terwijl Gustaaf III zijn Hofdames Fersen en Höpken  geen toestemming geeft hun op Fredrikshof opgesloten vaders te bezoeken, krijgt Louise Sparre op 26 februari wel met tegenzin zijn toestemming – met een beroep op haar leeftijd – terug te treden als Hofdame.  

 

1. G. Rein, “Kriget i Finland åren 1788, 1789 och 1790”, Helsingfors 1860. 
2. S.G. Adlerbeth, “Historiska Anteckningar”, Lund 1892, deel I, pag. 45.
3. F. Almén, “Gustav III och hans Rådgivare 1772-89”, Uppsala 1940, pag. 346-347.
4. B. von Beskow, “Om Gustav den tredje såsom Konung och Menniska”, Svenska Akademiens Handlingar 1796, Stockholm 1864-1869, pag. 284-285.
5. Von Beskow, pag. 287.
6. Brieven van Meijerfeldt aan Gustaaf III van 25 december 1788 en 5 januari 1789, Universiteitsbibliotheek Uppsala, F 458, Boberg, “Kunglig Krigspropaganda”, Göteborg 1967, pag. 63.
7. Von Beskow, pag. 287.
8. Brief van Gustaaf III aan Klingspor van 25 december 1788 in …

9. Brief van Gustaaf III aan Klingspor van 19 januari 1789 in …. Brief van Gestaaf III aan Meijerfeldt van 22 februari 1789 en antwoord van 3 maart 1789 in Boberg, pag. 47.

10. R.F. Hochschilds Memoarer, utgifna af Henrik Schück, Stockholm 1909, pag. 180.