1.4.3. Een omstreden vrijlating

Een van de weinige krijgsgevangenen, die er in slaagt voortijdig uit het Moskovische kamp weg te komen, is generaal-majoor Meijerfeldt. Al na een kleine maand gevangenschap wordt hij door de tsaar vrijgelaten. Bij de achterblijvende Zweedse legertop, vooral bij Piper en Lewenhaupt, wekt deze vrijlating veel kritiek en zelfs vijandige gevoelens. Uit de vele geschriften komt het beeld van een omstreden vrijlating naar voren.
Om te beginnen is het goed Johan August zijn eigen versie te laten vertellen aan de hand van zijn memoires.

image

Journaal van generaal-majoor Meijerfeldt
Twee bladzijden in het handschrift van zijn secretaris Löwenheim en correcties van hemzelf, onderdeel van 10 katernen (150 bladzijden) met 4 verschillende in het Duits gestelde handschriften, betreffende de periode 1705-midden 1714, Riksarkivet Stockholm.
Foto: H. Villius, “Karl XII:s ryska fälttåg”, Lund 1951, pag. 128-129, foto 3.

In zijn memoires bevinden zich twee versies van deze periode, waarin tegenstrijdige passages voorkomen. De ene versie is in klad door hem zelf geschreven en de andere is in netschrift van zijn secretaris Lowenheim, voorzien van verbeteringen en de handtekening van de generaal. Beide versies worden hier behandeld. (1)

Het kladschrift draagt de titel: Wahrhaffte Relation wie eß beschaffen mit der Absendung des G. Meijerfelt von I K M unsers gnadigstes Königes nach der unglückl. pultavischen Batalli wie der H. Sultman solches als ein Unparteischer bezeugen kann. Hierin beweert Johan August, dat de tsaar hem een vrijgeleide zou hebben aangeboden, onder voorwaarde een bekentenis te ondertekenen om een in Zweden gevangen zittende Moskovische generaal van gelijke rang uit te wisselen. Naar de wens van de tsaar zou generaal Buturlin daarvoor in aanmerking komen. Meijerfeldt zou bij een mislukte uitwisseling terugkeren in gevangenschap van de tsaar. Rekening houdend met zijn slechte gezondheid zou hem 6 maanden gegund zijn om aan de voorwaarde te voldoen.

Boven het netschrift staat: Memorial und Unterricht wie eß zugegangen daß ein Revers von mir gegeben. Nu stelt Johan August, dat de tsaar hem wegens zijn verslechterende gezondheidstoestand in vrijheid stelt, maar onder beding dat hij binnen 6 maanden aantoont dat hij door Karel XII als onderhandelaar was gezonden. Van een uitwisseling zou geen sprake geweest zijn. Zijn pleidooi bij Karel XII om Buturlin vrij te laten, zou er op gericht zijn andere Zweedse generaals los te krijgen.

Graaf Piper geeft in zijn dagboek een geheel andere lezing van het vertrek van zijn zwager. Van een aanbod tot vrijlating was geen sprake, maar wel van een smeekbede van Meijerfeldt, toen hij hoorde dat een ander de Russische vredesvoorwaarden naar de voortvluchtige Karel XII zou brengen. Ten behoeve van zijn vrijlating zou hij de tsaar geschenken en een bekentenis tot uitwisseling hebben aangeboden. Piper zou hem nog van zijn verwerpelijke daad hebben trachten af te bren­gen, door er op te wijzen dat de koning aan een dergelijke karakterloze daad niet zou meewerken. Hij kreeg echter geen gehoor en scheidde van hem als halve vijand.

Generaal Lewenhaupt laat nog meer verbitterde geluiden horen, hetgeen samenhangt met een andere – hierna te behandelen – controverse. Meijerfeldt wordt verweten niet met zijn regiment mee naar Perevolotjna te zijn gekomen, maar in plaats daarvan de koning te hebben gesmeekt naar de vijand te mogen oversteken. Eenmaal in het Moskovische kamp zou hij zich meer als minister dan als krijgsgevangene heb­ben gedragen.

De tijdgenoten van Johan August en de Zweedse historici gaan er zonder uitzondering van uit, dat hij is uitgewisseld tegen Buturlin. Zijn gedrag, dat anders zo door dapperheid wordt gekenmerkt, wordt toegeschreven aan zijn slechte gezondheidstoestand en langdurige scheiding van zijn jonge vrouw, die inmiddels een dochter Carolina had gebaard. De ophef in de Zweedse legertop was vooral zo groot, omdat de uitwis­seling plaatsvond in strijd met de strikt nageleefde volgorde in rang en dienstjaren. Een zekere generaal-majoor Horn was op grond van zijn meerdere dienstjaren dan ook ernstig teleurgesteld over de uitwisseling. De ook wel genoemde weerzin bij de legertop tegen het feit dat hij over gevangenenruil kwam onderhandelen lijkt geen goede uitleg. (2)

Toch is Meijerfeldt’s lezing in netschrift, namelijk dat hij niet werd vrijgelaten ter wille van een uitwisseling maar om zijn diplomatenstatus te bewijzen, niet geheel onmogelijk. De strijdigheid met de uitwisselingsvolgorde is een eerste argument. Bovendien valt zijn vertrek samen met het moment waarop de tsaar te horen krijgt dat Karel XII veilig op Turkse bodem is aangeland. (3) Nog meer pleit voor deze lezing, dat hij na zijn vrijlating gunstig door Karel XII wordt ontvangen. In zijn latere gravenbrief zegt de koning dat hij de moeilijkheden die de Russen maakten overwon dankzij zijn voorzichtige houding. (4) De koning laat de tsaar zelfs via zijn kanselier Von Kochen weten, dat Meijerfeldt inderdaad zijn volmacht had bezeten en dat hij derhalve in strijd met het oorlogsrecht gedetineerd was geweest.

Tegen deze lezing pleit, dat de sinds Narva in Zweden gevangen zittende generaal-majoor Buturlin enige maanden later op last van Karel XII wordt losgelaten. Voorts zijn er meer algemene geschiedkundige bedenkingen tegen memoires van hoge officieren; ook Meijerfeldt’s uiteenzetting geeft een indruk van onder de mannen rondom de soevereine vorst heersende jaloezie en hun inspanningen om de eigen persoon te verheffen en het eigen handelen te verdedigen. Tenslotte, welke voorwaarden de tsaar ook maar mag hebben gesteld, in ieder geval voldoet Meijerfeldt er aan, want uit de minzame wijze waarop Mensjikov hem 4 jaar later bij Stettin op een diner onthaalt blijkt niets van een gebroken woord.

Vlak voor zijn vertrek uit het kamp zoekt Meijerfeldt Lewenhaupt op en vraagt hem ten behoeve Karel XII zijn lezing over de Zweedse capitulatie te geven. Meijerfeldt, die om deze reden eigenzinnig wordt genoemd (5), had eerst bij anderen geïnformeerd naar de toedracht. Een belangrijke gebeurtenis vormt de overgang van Von Siltmann van het Zweedse naar het Moskovische kamp voor de capitulatie. Deze Duitse diplomaat heeft een schriftelijke verklaring uitgegeven, waarin hij stelt dat hij, toen hij met Meijerfeldts regiment in Perevolotjna was aangekomen, door Lewenhaupt naar de vijand was gestuurd om over vrede te praten. Trautvetter, de plaatsvervanger van Meijerfeldt, kon deze lezing bevestigen, omdat Lewenhaupt hem opdracht had gegeven een tamboer aan Von Siltmann mee te geven.

Generaal Lewenhaupt ontsteekt in grote woede over deze voorstelling van zaken. Hij ontkent heftig ooit over vrede met de tsaar te hebben willen praten. Juist daarom had hij een verbod aan Von Silt­mann uitgevaardigd om over te steken, maar deze was eigenmachtig opgetreden. Meijerfeldt geeft hierop te kennen, dat hij zijn plaatsvervanger volledig vertrouwt. Aldus komt hij in direct conflict met Lewen­haupt. Aan deze twist ontleent Lewenhaupt zijn val in ongenade bij Karel XII – naar algemeen wordt aangenomen niet geheel ten onrechte. Meijerfeldt zou Karel XII later een lezing van de capitulatie geven, die tot heftige kritiek van de koning over het gedrag van Lewenhaupt leidde. (6) Verbitterd zou Lewenhaupt 10 jaar later in Moskou sterven.

1. Geheel gebaseerd op Villius (1951), pag. 151-159.
2. M.J. Petry in zijn vertaling van Carl von Linné, “Nemesis Divina”, pag. 357.
3. Carlson (1910), pag. N90, noot 575.
4. Gravenbrief, folio 153v.
5. Hallendorff, pag. 132-134.
6. E. Tengberg, “Från Poltava till Bender, en studie i Karl XII:s Turkiska Politik 1709-1713”, Lund 1953, pag. 4 noot 3. Villius (1951), pag. 142 en 221 e.v., alsook pag. 184 waarin hij Bring (KFÅ 1949, pag. 168 e.v.) citeert dat publicatie in 1799 verhinderd zou zijn om Johan August Meijerfeldt jr de beledigingen aan zijn vader te besparen.