1.3.2. De oversteek van de Duna

imageDe oversteek van de Duna op 9 juli 1701

Eenmaal in de buurt van Riga wordt Johan August door de koning op verkenning gezonden naar Kokenhusen (Koknese, Kockenhaus). Hij gaat op weg en neemt op 9 juni 1701 in een hofplaats een Saksische voorpost van 22 of 25 man gevangen.  (1) De verkenning blijkt een succesvolle afleidingsmanoeuvre, want de Saksische bevelhebber Steinau trekt met de hoofdmacht overhaast naar Kokenhusen, terwijl Meijerfeldt zich met zijn gevangenen de volgende dag bij de Neumühlerpas bij de koning meldt. (2)

Het Saksisch-Poolse leger heeft zich langs de grensrivier de Duna (Westelijke Dvina, Daugava) verspreid, teneinde een oversteek van de Zweedse troepen naar Semgallen (Zemgale) te verhinderen. In opdracht van geneaal Mörner slaagt Johan August Meijerfeldt in een gedurfde oversteek met zijn groep en weet de vesting Bautsche (Bauska) met succes op te eisen. Dit wapenfeit brengt hem de eerste persoonlijke roem. (3)

Enkele dagen later besluit de Zweedse koning tot de grote over­steek van de rivier. Carl Fredrik Meijerfeldt moet als versterking van het garnizoen van Riga achterblijven. Doordat het leger de Duna zwemmend oversteekt, vlucht het Saksisch-Poolse leger zonder ook maar stelling te nemen in paniek zuidwaarts.

De koning komt met het hele leger naar Bautsche, maar stuurt Johan August al weer op 24 juli met zijn 200 ruiters naar het oostelijk gelegen Birsen (Biržai), waar de Saksen geschut en pontons hebben achtergelaten. De Poolse gouverneur Gualkowski en de slotscommandant eisen deze goederen aanvankelijk voor zichzelf op, maar nadat Meijerfeldt met een bestorming dreigt zwicht de vesting voor de Zweedse druk. (4)

Carl Fredrik maakt zich los van het garnizoen van Riga, om met 100 musketiers op 7 september 1701 het commando over de vesting Sehlburg (Sēlpils) langs de Duna op zich te nemen. Enkele honderden mannen verzamelen zich daar onder zijn bevel. Op 3 oktober rukt hij verder op langs de rivier en penetreert diep in Pools grondgebied. Na een mars van 3 dagen komt hij bij de Egglonpas (in de zijrivier Eglaine), waar hij wordt opgewacht door Poolse edellieden met inderhaast opgetrommelde knechten en boeren. Nadat hij hen het doel van zijn onderneming uitlegt, trekken zij zich terug. Carl Fredrik arriveert de 18de bij de vesting Dunaburg (Daugavpils), die in 1700 door Augustus was veroverd. Nu zouden zich daar 6000 Russen hebben verzameld. Hij treft de stad onbeschermd aan en legt beslag op proviand en wapens, die de Moskovieten en Saksen in hun vlucht hebben achtergelaten. (5)

Koning Karel XII wekt de indruk zich militair verder in de richting van Pskov te gaan bewegen en daarnaast met diplomatieke middelen de Polen er toe te kunnen overhalen Augustus als koning af te zweren. Nu is hij degene die zijn winterkwartieren in Koerland vestigt, van waaruit hij zich wel in gevechten in Samogitia (Zemaitija) mengt. Daar is de  tot burgeroorlog uitgegroeide particuliere twist opgelaaid tussen de door Sak­sen gesteunde familie Oginski en de door Zweden gesteunde familie Sapieha. Johan August krijgt op 9 september 1701 opdracht van Karel XII langs de Oostzeekust zuidwaarts te trekken, teneinde de nog ongeschonden bezittingen van de Sapieha’s bij Polangen (Palanga) en de Pruisische stad Memel (Klaipeda) te beschermen. Bovendien moet hij de houding van deze steden peilen en proviand buitmaken. (6) Met zijn 200 ruiters volvoert hij deze opdracht niet alleen, maar weet ook inlichtingen in te winnen over Saksische troepen bij de havenstad Dantzig (Gdansk) en over aanvalsmogelijkheden op Oost-Pruisische steden, waarin zich achtergelaten Saksi­sche artillerie bevindt. (7)

In de herfst van 1701 blijft Meijerfeldt in Polangen om de bezit­tingen van Sapieha in Samogitia te beschermen. Op 15 oktober komt Karel XII incognito naar Polangen en gebiedt een ieder zijn aanwezigheid geheim te houden. Hij vraagt Meijerfeldt hem te vergezellen naar het monnikenklooster Repsin. De prior van het klooster ontvangt de Zweedse officier met zijn onbekende metgezel en wenst hen de gezondheid van de koning van Zweden toe. Zonder zijn identiteit bloot te geven vertrekt Karel XII na een kort bezoek en reist via Polangen noordwaarts naar zijn hoofdkwartier in Würgen terug. (8)

Op 15 november ontvangt Meijerfeldt een brief van de koning, waarin zijn verzoek om meer troepen tot steun van Sapieha wordt ingewilligd met 100 dragonders. (9) In dezelfde brief wordt hij benoemd tot overste bij het regiment van de Finse provincies Åbo en Björneborg (hij was sinds anderhalf jaar overste van 200 ruiters). Op 27 november heeft Meijerfeldt een schermutseling met het vliegende korps van Oginski. Aanvoerder Duleffsky en 30 van zijn manschappen vinden de dood en de overige 220 man vlucht met achterlating van veel bagage. (10)

Begin december ontvangt de koning een brief van Meijerfeldt dat Sapieha aandringt om snel Oginski te verslaan. Hij besluit direct met een kleine macht uit het winterkwartier op te rukken. Een dag later ontvangt Meijerfeldt hem in Kalvarya en samen beginnen zij aan een vrij zinloze achtervolging van de Oginski’s. In Triski waren 6000 Polen naar binnen geslopen om huizen in brand te steken. Op 6 december rijden de Zweden naar Lubinski, waar Oginski veel gewonden heeft achtergelaten, 7 december naar Uzwetta waar de achtergebleven Zweedse infanterie per slee aankomt, 8 december naar Kelm waar het slot wordt geplunderd, 13 december woont de koning met Johan August een Lutherse kerkdienst in Knedum bij, 18 december naar Kovno (in het Litouws Kaunas en in het Duits Kauen) waar de Njemen niet meer bevroren blijkt en maar één praam voor de oversteek gebruikt kan worden, waardoor de vijand zich naar Wilna kan terugtrekken. De koning blijft nog wat dagen in Kovno, besluit de eeuwigdurende achtervolging te beëindigen en keert op Eerste Kerstdag terug naar het hoofdkwartier in Würgen in Koerland. (11) Hij stuurt Johan August met 1300 man vooruit naar Jürburg (Jurbarkas) aan de Njemen, van welke laatste stad hij de koning op 4 januari 1702 rapport uitbrengt. (12) Na terugkomst in het hoofdkwartier wordt hij bevorderd tot kolonel. (13)

De stagnatie van de veldtocht van Karel XII komt voort uit zijn vaste voornemen om de keurvorst van Saksen van de Poolse troon te stoten. Al die tijd denkt hij de Poolse landdag door overreding van een afzettingsprocedure te overtuigen, maar de spreekwoordelijke chaos verhindert dat.

 

1. C.G. Rehnskiold, “Anteckningar och dagböcker”, Karolinska Krigares Dagböcker deel 9, Lund 1913, pag. 3. G. Adlerfelt, “Karl XII:s Krigsföretag 1700-1706”, Stockholm 1919, pag. 67.
2. M. Ranft, “Die Merkwürdige Lebensgeschichte derer vier berümten Schwedischen Feldmarschalle, Grafen Rehnschild, Steenbock, Meyerfeld und Dücker”, Leipzig 1753, pag. 257 en 280.
3. Rehnskiold, pag. 6.
4. H.E. Uddgren, “Fälttågen 1701-1706”, in S.E. Bring, “Karl XII”, Stockholm 1918, pag. 225. Chr. Kelch, “Liefländische Historia 2, Continuation 1690-1707”, 1875, pag. 228.
5. N. Posse, “Journal”, Karolinska Krigares Dagböcker deel 10, Lund 1914, pag. 430 e.v.
6. Letterlijke opdracht in E. Carlson, “Die eigenhändige briefe König Karls XII.”, Berlin 1894, pag. 335. Een relaas op basis van brieven van Johan August aan de koning in G. Jonasson, “Karl XII:s Baltiska militärpolitik under år 1701”.
7. F.G. Bengtsson, “‘The life of Charles XII, King of Sweden”, London 1960, pag. 124-125. I. Le Long, “Het leven van den heldhaften Carel den XII, Koning der Swe­den, deel 2, pag. 204.
8. M. Ranftpag. 280.
9. E. Carlson, “Sveriges Historia under Karl den tolfdes regering”, Stockholm 1910, deel 7, pag. 43. C. von Rosen, “Bidrag till kännedom om de händelser, som närmast föregingo svensk stormaktväldets fall”, Stockholm 1936, deel 1, pag. 19.
10. Dit gevecht leidt tot zijn eerste vermelding in de Hollandse (Franstalige) voorloper van een krant Gazette de Leyde of Nouvelles Extraordinaires de Divers Endroits d.d. 29 december 1701. Verder C.G. Rehnskiöld, pag. 6.
11. G. Adlerfelt, “Karl XII:s Krigsföretag 1700-1706”, Stockholm 1919, pag. 80. M. Ranft, pag. 280 e.v.
12. J.J. Nordberg“Konung Carl den XII:tes historia”, Stockholm 1740, deel 1, pag. 193-194. G. Jonasson, “Karl XII:s Polskapolitik 1702-1703”, Studia Historica Upsaliensa deel 27, pag. 13-14. H.E. Uddgren, pag. 225.
13. E. Brunner, “Carolus Rex, Karl XII – hans liv i sanning återberättat”, 2005, biografische roman, pag. 197, noemt hem al bij de verwikkelingen in Riga kolonel. Nilsson wijst hem er op dat de wapenbrief van zijn promotie op 18 februari 1702 dateert, maar omdat daarin de juliaanse kalender is gebruikt, moet dit worden gecorrigeerd naar de gregoriaanse datum 28 februari 1702.